انتخاب رشتهٔ تحصیلی، قدمبهقدم
انتخاب رشته را میشود به چند قدم روشن تقسیم کرد. این راهنما هر قدم را با کارهای مشخص توضیح میدهد، از شناخت خودتان تا مقایسهٔ گزینهها و گفتوگو با خانواده.
در یک نگاه
- پیش از مقایسهٔ رشتهها، علاقهها، تواناییها و ارزشهای خودتان را بشناسید.
- درسها و شغلهای واقعی هر رشته را ببینید و با کسانی که در آن هستند حرف بزنید.
- گزینهها را با یک جدول ساده مقایسه کنید و برای تصمیمتان برنامهٔ جایگزین داشته باشید.
انتخاب رشته در ایران معمولاً دو بار پیش میآید: یک بار در پایان پایهٔ نهم، وقتی هدایت تحصیلی شاخه و رشتهٔ دورهٔ دوم متوسطه را مشخص میکند، و بار دیگر پس از کنکور، هنگام انتخاب رشتهٔ دانشگاهی. قدمهای این راهنما برای هر دو مرحله به کار میآیند.
قوانین، ظرفیتها و زمانبندیها ممکن است هر سال تغییر کنند. این جزئیات را از منابع رسمی آموزشوپرورش و سازمان سنجش آموزش کشور بپرسید.
پیش از شروع: دشواری کجاست
پژوهشگران دشواریهای تصمیم شغلی را در سه دسته جا دادهاند:۱
- آماده نبودن برای تصمیم: کم بودن انگیزه، دودلی در تصمیمگیری به طور کلی، یا انتظارهای نادرست، مثل اینکه باید یک انتخاب بینقص پیدا شود.
- کمبود اطلاعات: دربارهٔ خودتان، دربارهٔ رشتهها و شغلها، یا دربارهٔ روش تصمیم گرفتن.
- اطلاعات ناهماهنگ: اطلاعات نامعتبر، کشمکش میان خواستههای خودتان، یا اختلاف نظر با اطرافیان.
اگر بدانید دشواری شما بیشتر از کدام دسته است، میدانید روی کدام قدم وقت بیشتری بگذارید. کسی که اطلاعات کافی ندارد، از قدمهای ۱ تا ۴ بیشترین کمک را میگیرد و کسی که با خانواده اختلاف نظر دارد، از بخش آخر.
قدم ۱: خودتان را بشناسید
پیش از نگاه کردن به فهرست رشتهها، سه چیز را دربارهٔ خودتان روشن کنید: علاقهها، تواناییها و ارزشها. تفاوت علاقه و استعداد و رابطهٔ آنها را در استعداد یا علاقه؟ توضیح دادهایم.
علاقهها
فهرستی از فعالیتهایی بنویسید که بدون اجبار سراغشان میروید: درسها، سرگرمیها، کارهای گروهی، کتابها و ویدئوهایی که دنبال میکنید. سپس ببینید این فعالیتها بیشتر به کدام گروه از شش گروه علاقههای هالند نزدیکاند: کار عملی، کار پژوهشی، کار هنری، کار با مردم، رهبری و پیش بردن کارها، یا کار منظم با داده.۲
تواناییها
نمرههای چند سال اخیر نقطهٔ شروع خوبی است، اما همهٔ ماجرا نیست. ببینید در کدام درسها با تمرین معمولی پیشرفت روشنی داشتهاید، معلمها در کدام زمینهها قوت شما را دیدهاند و در چه کارهایی دیگران از شما کمک میخواهند. موفقیتهای واقعی باور شما را به تواناییتان در آن زمینه قویتر میکند و این باور بر علاقه و انتخاب شما اثر میگذارد.۳
ارزشها
از میان این ارزشها، سه موردی را که برایتان مهمتر است انتخاب کنید: درآمد پایدار، امنیت شغلی، کمک به دیگران، خلاقیت، استقلال، کار گروهی، وقت کافی برای خانواده، اعتبار اجتماعی، یا زندگی در شهر خودتان. این سه مورد بعداً در جدول مقایسه به کار میآیند.
قدم ۲: رشتهها را از نزدیک ببینید
اسم یک رشته تصویر کاملی از آن نمیدهد. برای هر رشتهای که در فهرستتان هست، فهرست درسهای آن را پیدا کنید؛ دانشگاهها معمولاً برنامهٔ درسی رشتهها را منتشر میکنند. ببینید در سالهای اول چه درسهای پایهای دارد و در سالهای بعد به چه سمتی میرود.
برای مثال، رشتههای مهندسی در سالهای اول درسهای ریاضی و فیزیک دارند و رشتهٔ روانشناسی درسهایی مثل آمار و روش تحقیق. کسی که روانشناسی را فقط با گفتوگو و مشاوره میشناسد، بهتر است این بخش را هم ببیند.
در دورهٔ دوم متوسطه هم همین کار را میتوانید انجام دهید: کتابهای درسی پایههای بالاتر هر رشته را ورق بزنید و با دانشآموزانی که یکی دو سال جلوترند حرف بزنید.
قدم ۳: شغلهای واقعی را بشناسید
هر رشته به چند شغل راه دارد و هر شغل هم ممکن است از چند رشته به دست بیاید. برای هر شغلی که به آن فکر میکنید، اینها را بدانید:
- کارهای روزمرهٔ آن چیست؛ یک روز کاری معمولی چطور میگذرد؟
- در چه محیطی انجام میشود: پشت میز، در کارگاه، در بیمارستان، در سفر؟
- چه مهارتهایی لازم دارد و چه مدرکی؟
- ساعتهای کار، دامنهٔ درآمد و فرصتهای پیشرفت در آن چگونه است؟
پایگاههایی مانند O*NET، که وزارت کار آمریکا پشتیبانی میکند، برای صدها شغل کارهای روزمره، مهارتها و شرایط کار را به شکلی منظم توصیف کردهاند.۴ این اطلاعات برای بازار کار آمریکا گردآوری شده است، اما توصیف کارها و مهارتها برای شناخت اولیهٔ هر شغل کمک میکند. دربارهٔ وضعیت بازار کار در ایران، از منابع داخلی و از کسانی که در آن شغل کار میکنند بپرسید.
قدم ۴: با کسانی که در این مسیرند حرف بزنید
گفتوگو با یک دانشجوی سال بالا، یک فارغالتحصیل تازه و کسی که چند سال در آن شغل کار کرده، چیزهایی را نشان میدهد که در هیچ فهرستی نیست. چند پرسش از پیش آماده کنید:
- چه چیزی در این رشته یا شغل با تصوری که پیش از ورود داشتید فرق داشت؟
- سختترین بخش آن برای شما چه بود؟
- چه کسانی در این رشته راحتتر پیش میروند و چه کسانی بیشتر اذیت میشوند؟
- اگر دوباره انتخاب میکردید، چه کاری را متفاوت انجام میدادید؟
با بیش از یک نفر حرف بزنید. تجربهٔ یک نفر تصویر کاملی از یک رشته نیست و ممکن است به شرایط خاص او بستگی داشته باشد.
اگر کسی را در رشتهای که به آن فکر میکنید نمیشناسید، از معلمها و مشاور مدرسه کمک بگیرید. روزهای معرفی رشته در دانشگاهها، نمایشگاههای آموزشی و آشنایان خانواده هم راههای خوبی برای پیدا کردن چنین افرادیاند.
قدم ۵: گزینهها را کنار هم بگذارید
وقتی دو یا سه گزینهٔ جدی دارید، آنها را روی کاغذ مقایسه کنید. نوشتن سود و زیان هر گزینه، هم برای خودتان و هم برای اطرافیانتان، کمک میکند جنبههایی را ببینید که در ذهن بهراحتی از قلم میافتند.۵ یک جدول ساده کافی است: معیارها در سطرها، گزینهها در ستونها.
| معیار | وزن (۱ تا ۳) | گزینهٔ الف | گزینهٔ ب | گزینهٔ ج |
|---|---|---|---|---|
| هماهنگی با علاقهها | ۳ | ۴ | ۳ | ۵ |
| هماهنگی با تواناییها | ۳ | ۴ | ۵ | ۲ |
| ارزشهای کاری (مثلاً درآمد پایدار) | ۲ | ۳ | ۴ | ۲ |
| شرایط (هزینه، شهر، مدت تحصیل) | ۲ | ۳ | ۲ | ۴ |
| جمع وزنی | ۳۶ | ۳۶ | ۳۳ |
به هر معیار، بسته به اهمیتش برای شما، وزنی از ۱ تا ۳ بدهید و هر گزینه را در هر معیار از ۱ تا ۵ امتیاز دهید. سپس هر امتیاز را در وزن همان سطر ضرب کنید و جمع بزنید.
عددها به جای شما تصمیم نمیگیرند. در این مثال، دو گزینهٔ اول برابرند؛ جدول نشان میدهد تفاوت آنها در کجاست و دربارهٔ چه چیزی باید اطلاعات بیشتری جمع کنید. اگر نتیجهٔ جدول با حس شما جور نیست، ببینید کدام معیار را از قلم انداختهاید.
قدم ۶: تصمیم بگیرید و برنامهٔ جایگزین داشته باشید
وقتی اطلاعات کافی جمع کردید، تصمیم بگیرید و دلیلهایتان را بنویسید. این یادداشت بعداً، وقتی دربارهٔ تصمیمتان تردید کردید، کمک میکند به یاد بیاورید چرا این مسیر را انتخاب کردید.
پیش از نهایی کردن تصمیم، این چند پرسش را هم از خودتان بپرسید:
- آیا این رشته را فقط به خاطر انتخاب دوستانم یا اعتبار اسمش انتخاب کردهام؟
- آیا فهرست درسها و کارهای روزمرهٔ شغلهای آن را واقعاً دیدهام؟
- آیا دستکم با یک نفر که در این مسیر است حرف زدهام؟
- اگر این گزینه به هر دلیلی ممکن نشود، گزینهٔ بعدی من چیست؟
برای هر تصمیم یک برنامهٔ جایگزین هم داشته باشید: گزینهٔ دومی نزدیک به گزینهٔ اول، یا راهی دیگر به همان هدف. انتخاب رشته آخرین تصمیم شما دربارهٔ مسیر کاری نیست. مسیر شغلی در طول زندگی شکل میگیرد و بسیاری از مهارتها از یک رشته به رشتهٔ دیگر هم به کار میآیند.۶
نقش خانواده
خانواده معمولاً هم نگران آیندهٔ شماست و هم تجربه و اطلاعاتی دارد که به کار میآید. پژوهشی دربارهٔ رفتار والدین در این زمینه سه الگو را از هم جدا کرده است: حمایت، دخالت و بیاعتنایی. در این پژوهش، دخالت و بیاعتنایی با دشواری بیشتر نوجوانان در تصمیمگیری شغلی همراه بوده است.۷
چند کار گفتوگو را آسانتر میکند:
- جدول مقایسه و دلیلهایتان را به خانواده نشان دهید تا ببینند انتخاب شما بر چه پایهای است.
- از دلیل نظر آنها بپرسید. نگرانیهایی مثل درآمد، دوری از خانه یا هزینه را از ترجیحهای شخصی جدا کنید.
- برای هر نگرانی واقعی، راهحلی پیدا کنید؛ گاهی گزینهای هست که هم با علاقهٔ شما جور است و هم نگرانی خانواده را کم میکند.
اگر پدر یا مادر هستید، کمک شما بیشتر در فراهم کردن اطلاعات و فرصت تجربه است: معرفی به آشنایانی که در رشتههای مختلف کار میکنند، همراهی در بازدید از دانشگاهها و گوش دادن به دلیلهای فرزندتان؛ تصمیم نهایی بهتر است با خود او باشد.
پرسشهای رایج
اگر به چند رشته به یک اندازه علاقه داشته باشم، چه کنم؟
همهٔ آنها را در جدول مقایسه بگذارید و معیارهای توانایی، ارزشها و شرایط را هم در نظر بگیرید. اگر باز هم نزدیک بودند، برای هر کدام با یک دانشجو یا شاغل آن رشته حرف بزنید؛ معمولاً همین گفتوگوها تفاوت را روشنتر میکند.
اگر رشتهای را انتخاب کنم و بعد پشیمان شوم، چه میشود؟
انتخاب رشته پایان مسیر نیست. بسیاری از مهارتها از یک رشته به رشتهٔ دیگر منتقل میشوند و راههایی مثل تغییر رشته، ادامهٔ تحصیل در رشتهای نزدیک یا یادگیری مهارتهای تازه همیشه وجود دارد. قوانین تغییر رشته را از منابع رسمی بپرسید.
آیا بهتر است رشتهای را انتخاب کنم که بازار کار بهتری دارد؟
بازار کار یکی از معیارهای مهم است و جایش در جدول مقایسه است، اما تنها معیار نیست. بازار کار در طول سالهای تحصیل هم تغییر میکند. رشتهای که با علاقه و توانایی شما جور باشد و بازار کار قابلقبولی هم داشته باشد، معمولاً گزینهٔ مطمئنتری است.
سنجش انتخاب رشته به جای من تصمیم میگیرد؟
نه. سنجش کمک میکند علاقهها و تواناییهایتان را دقیقتر بشناسید؛ تصمیم با خود شماست و بهتر است نتیجهٔ آن را کنار اطلاعات رشتهها، شغلها و شرایطتان بگذارید.
از چه زمانی به انتخاب رشته فکر کنم؟
هر چه زودتر شروع کنید، فرصت بیشتری برای تجربه کردن و جمع کردن اطلاعات دارید. شناخت خود و آشنایی با رشتهها کاری است که میشود از سالهای پیش از پایهٔ نهم آرامآرام شروع کرد.
منابع
۷
- ۱Gati, I., Krausz, M., & Osipow, S. H. (1996). A taxonomy of difficulties in career decision making. Journal of Counseling Psychology, 43(4), 510–526. DOI
- ۲Holland, J. L. (1997). Making Vocational Choices: A Theory of Vocational Personalities and Work Environments (3rd ed.). Psychological Assessment Resources.
- ۳Lent, R. W., Brown, S. D., & Hackett, G. (1994). Toward a unifying social cognitive theory of career and academic interest, choice, and performance. Journal of Vocational Behavior, 45(1), 79–122. DOI
- ۴U.S. Department of Labor, Employment and Training Administration. O*NET OnLine. onetonline.org
- ۵Janis, I. L., & Mann, L. (1977). Decision Making: A Psychological Analysis of Conflict, Choice, and Commitment. Free Press.
- ۶Super, D. E. (1980). A life-span, life-space approach to career development. Journal of Vocational Behavior, 16(3), 282–298. DOI
- ۷Dietrich, J., & Kracke, B. (2009). Career-specific parental behaviors in adolescents' development. Journal of Vocational Behavior, 75(2), 109–119. DOI



