استعداد یا علاقه؟ کدام را برای انتخاب رشته جدی بگیرید
علاقه شما را به تمرین میکشاند و تمرین توانایی میسازد. برای انتخاب رشته، این دو را کنار هم ببینید، همراه با ارزشها و شرایط زندگیتان.
در یک نگاه
- علاقه یعنی کارهایی که دوست دارید؛ استعداد یعنی آمادگی شما برای یادگرفتن.
- علاقه به تمرین میکشاند و تمرین مهارت میسازد؛ این دو بر هم اثر میگذارند.
- ارزشها و شرایط زندگی را هم باید کنار این دو سنجید.
علاقه در روانشناسی یعنی چه
در روانشناسی شغلی، علاقه به گرایش نسبتاً پایدار یک نفر به نوع خاصی از فعالیتها و محیطها گفته میشود: کارهایی که دوست دارید انجام دهید، جاهایی که در آنها راحتترید و موضوعهایی که بدون اجبار سراغشان میروید.۱ علاقه با هیجان یک لحظه فرق دارد؛ چیزی است که در زمانها و موقعیتهای مختلف تکرار میشود.
شناختهشدهترین مدل علاقههای شغلی را جان هالند (John Holland) ساخته است. او علاقهها را در شش گروه جا داد که با حروف اول نام انگلیسیشان به RIASEC معروفاند:۲
- واقعگرا: کار با ابزار، دستگاه، گیاه یا حیوان؛ کارهای عملی و بیرونی.
- جستوجوگر: فهمیدن، تحلیل کردن و حل مسئلههای علمی.
- هنری: ساختن، نوشتن، طراحی و بیان آزادانهٔ ایدهها.
- اجتماعی: آموزش دادن، کمک کردن و مراقبت از دیگران.
- متهور: رهبری، متقاعد کردن دیگران و پیش بردن طرحها.
- قراردادی: کار منظم با داده، عدد و روالهای روشن.
بیشتر آدمها ترکیبی از دو یا سه گروهاند، نه فقط یکی. ایدهٔ اصلی هالند این است که وقتی محیط تحصیل یا کار با علاقههای کسی هماهنگ باشد، احتمال رضایت و ماندن او در آن مسیر بیشتر میشود.۲
استعداد، توانایی و مهارت سه چیز جدا هستند
در گفتوگوی روزمره این سه واژه به جای هم به کار میروند، اما در روانشناسی معنای جداگانه دارند:
- استعداد: آمادگی یک نفر برای یادگرفتن و پیشرفت در یک زمینه، وقتی آموزش و تجربهٔ کافی داشته باشد.۳ استعداد دربارهٔ آینده است: اینکه با تمرین تا کجا و با چه سرعتی پیش میروید.
- توانایی: آنچه همین حالا میتوانید انجام دهید، مثل استدلال با عدد یا فهمیدن یک متن دشوار.
- مهارت: توانایی آموختهشده در یک کار مشخص، مثل حل معادله یا نوشتن گزارش، که با تمرین به دست میآید.
این تفاوت در انتخاب رشته اهمیت دارد. نمرهٔ پایین امروز در یک درس همیشه به معنای نداشتن استعداد نیست؛ گاهی فقط نشان میدهد هنوز آموزش و تمرین کافی در آن زمینه نداشتهاید.
چرا هیچکدام بهتنهایی کافی نیست
علاقهٔ بدون توانایی کافی میتواند به سالهایی پر از فشار برسد. توانایی بدون علاقه هم ممکن است شما را به رشتهای ببرد که در آن خوب کار میکنید، اما انگیزهای برای ماندن در آن ندارید.
پژوهشها نشان میدهند علاقه هم با عملکرد در درس و کار و هم با ماندن در یک رشته رابطه دارد، بهویژه وقتی علاقه با محیط هماهنگ باشد.۴ با این حال، این رابطه در حد متوسط است و علاقه را تنها معیار تصمیم نمیکند.
اگر به رشتهای علاقه داشته باشید، بقیهاش خودبهخود درست میشود.
علاقه با عملکرد و ماندن در یک رشته رابطه دارد، اما توانایی، تمرین و شرایط زندگی هم در موفقیت اثر دارند.۴
علاقه و استعداد روی هم اثر میگذارند
علاقه و توانایی دو ویژگی جدا نیستند که یک بار اندازه گرفته شوند و تمام. وقتی به کاری علاقه دارید، وقت بیشتری برایش میگذارید و بیشتر تمرین میکنید. تمرین هدفمند از عوامل مهم پیشرفت در مهارتهاست،۵ هرچند همهٔ تفاوتهای افراد را توضیح نمیدهد و سهم آن از یک زمینه به زمینهٔ دیگر فرق میکند.۶
این رابطه از سوی دیگر هم برقرار است. بر پایهٔ نظریهٔ اجتماعیشناختی مسیر شغلی، وقتی در کاری موفق میشوید، باورتان به توانایی خودتان در آن کار قویتر میشود و همین باور علاقهٔ شما را بیشتر میکند.۷ به همین دلیل گاهی علاقه بعد از تجربهٔ موفقیت پیدا میشود، نه پیش از آن.
علاقهها در نوجوانی هنوز در حال شکل گرفتناند. پژوهشهای طولی نشان میدهند علاقههای شغلی با بالا رفتن سن پایدارتر میشوند.۸ علاقه معمولاً با یک برخورد کوتاه شروع میشود و اگر فرصت تجربه و یادگیری بیشتر فراهم باشد، به علاقهای ماندگار تبدیل میشود.۹ پس اگر امروز علاقهٔ روشنی ندارید، بهتر است زمینههای مختلف را تجربه کنید تا اینکه منتظر بمانید.
ارزشها و شرایط را هم در نظر بگیرید
علاقه و توانایی نشان میدهند چه کاری را دوست دارید و در چه کاری خوب پیش میروید. ارزشها نشان میدهند از کار و زندگیتان چه میخواهید: درآمد پایدار، کمک به دیگران، استقلال، خلاقیت، امنیت شغلی یا وقت کافی برای خانواده. دو نفر با علاقههای یکسان ممکن است به خاطر ارزشهای متفاوت، مسیرهای متفاوتی انتخاب کنند.
دونالد سوپر (Donald Super) کار را یکی از چند نقش زندگی میدانست، کنار نقشهایی مثل دانشآموز، عضو خانواده و شهروند؛ نقشهایی که در طول زندگی جایشان عوض میشود.۱۰ رشتهای که انتخاب میکنید بهتر است با این نقشها هم جور باشد.
شرایط هم بخشی از تصمیم است: امکانات خانواده، شهر محل زندگی، هزینه و مدت تحصیل و فرصتهای شغلی در دسترس. نظریهٔ اجتماعیشناختی مسیر شغلی هم این حمایتها و مانعهای بیرونی را کنار علاقه و توانایی در نظر میگیرد.۷ در نظر گرفتن شرایط به معنای کنار گذاشتن علاقه نیست؛ گاهی یعنی پیدا کردن راه دیگری به همان مقصد.
چطور اینها را کنار هم بگذارید
برای اینکه این چهار عامل را کنار هم ببینید، میتوانید از این پرسشها کمک بگیرید:
- در کدام فعالیتها گذشت زمان را کمتر حس میکنید و بدون اجبار سراغشان میروید؟
- در کدام درسها یا کارها با تمرین معمولی پیشرفت روشنی داشتهاید؟
- از زندگی کاری آیندهتان چه چیزهایی برایتان مهمتر است؟
- شرایط فعلی شما چه امکانها و چه محدودیتهایی دارد؟
رشتهای که به هر چهار پرسش پاسخ قابلقبولی بدهد، گزینهٔ جدیتری است. برای یک روش قدمبهقدم، راهنمای انتخاب رشتهٔ تحصیلی، قدمبهقدم را بخوانید.
پرسشهای رایج
استعداد ذاتی است یا ساختنی؟
هر دو. تواناییهای امروز شما هم حاصل آمادگیهای فردی است و هم حاصل آموزش، تمرین و فرصتهایی که داشتهاید. به همین دلیل بهتر است استعداد را نقطهٔ شروع ببینید، نه سقف.
اگر به چیزی علاقه داشته باشم که در آن ضعیفم، چه کنم؟
اول ببینید ضعف از کجاست: کمبود آموزش و تمرین، یا دشواری پایدار با وجود تلاش کافی. اگر دلیل اول باشد، میتوانید با یک دورهٔ مشخص تمرین ببینید چقدر پیش میروید. اگر با وجود تلاش پیشرفتی نمیبینید، رشته یا شغلی را بررسی کنید که به همان علاقه نزدیک است اما تواناییهای دیگری لازم دارد.
اگر هنوز علاقهٔ روشنی ندارم، طبیعی است؟
بله. علاقهها در نوجوانی هنوز در حال شکل گرفتناند و با تجربه روشنتر میشوند. کلاسهای فوقبرنامه، پروژههای کوتاه، کتابها و گفتوگو با کسانی که در رشتههای مختلف کار میکنند، فرصت این تجربه را فراهم میکنند.
منابع
۱۰
- ۱Rounds, J., & Su, R. (2014). The nature and power of interests. Current Directions in Psychological Science, 23(2), 98–103. DOI
- ۲Holland, J. L. (1997). Making Vocational Choices: A Theory of Vocational Personalities and Work Environments (3rd ed.). Psychological Assessment Resources.
- ۳Snow, R. E. (1992). Aptitude theory: Yesterday, today, and tomorrow. Educational Psychologist, 27(1), 5–32. DOI
- ۴Nye, C. D., Su, R., Rounds, J., & Drasgow, F. (2012). Vocational interests and performance: A quantitative summary of over 60 years of research. Perspectives on Psychological Science, 7(4), 384–403. DOI
- ۵Ericsson, K. A., Krampe, R. T., & Tesch-Römer, C. (1993). The role of deliberate practice in the acquisition of expert performance. Psychological Review, 100(3), 363–406. DOI
- ۶Macnamara, B. N., Hambrick, D. Z., & Oswald, F. L. (2014). Deliberate practice and performance in music, games, sports, education, and professions: A meta-analysis. Psychological Science, 25(8), 1608–1618. DOI
- ۷Lent, R. W., Brown, S. D., & Hackett, G. (1994). Toward a unifying social cognitive theory of career and academic interest, choice, and performance. Journal of Vocational Behavior, 45(1), 79–122. DOI
- ۸Low, K. S. D., Yoon, M., Roberts, B. W., & Rounds, J. (2005). The stability of vocational interests from early adolescence to middle adulthood: A quantitative review of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 131(5), 713–737. DOI
- ۹Hidi, S., & Renninger, K. A. (2006). The four-phase model of interest development. Educational Psychologist, 41(2), 111–127. DOI
- ۱۰Super, D. E. (1980). A life-span, life-space approach to career development. Journal of Vocational Behavior, 16(3), 282–298. DOI



